Mastitis (zapalenie wymienia) u krów – czym jest, jak powstaje i jakie są jego objawy

Czym jest mastitis?

Mastitis to reakcja obronna organizmu krowy, której celem jest eliminacja patogenów chorobotwórczych, neutralizacja ich toksyn oraz naprawa uszkodzonej tkanki wydzielniczej gruczołu mlekowego. Znanych jest ponad 150 drobnoustrojów zdolnych do wywołania zapalenia wymienia.

Do infekcji dochodzi w momencie, gdy drobnoustroje przedostają się przez kanał strzykowy do wnętrza gruczołu mlekowego, gdzie zaczynają się namnażać i wydzielać toksyny. W odpowiedzi na zakażenie białe krwinki przemieszczają się z krwiobiegu do mleka, aby zwalczyć patogeny atakujące daną ćwiartkę wymienia. Równocześnie do miejsca infekcji dociera surowica krwi i limfa, które rozcieńczają toksyczne produkty przemiany materii bakterii.

Nasilenie zapalenia może być bardzo zróżnicowane – od postaci podklinicznej aż do ciężkich, zagrażających życiu postaci klinicznych.

Znaczenie mastitis w stadzie

W zależności od stopnia zapalenia wyróżnia się mastitis podkliniczne i kliniczne. Częstotliwość występowania klinicznego mastitis w stadzie bydła mlecznego wynosi średnio 2–5% miesięcznie.

Straty związane z jednym przypadkiem zapalenia wymienia szacuje się na 150–400 zł. Krowy, które nie przechodzą mastitis, osiągają średnio o około 7% wyższą wydajność mleczną.

Z tego względu kluczowym elementem walki z mastitis jest profilaktyka oraz niedopuszczanie do rozwoju choroby.

Rodzaje i objawy mastitis

Postać podkliniczna (subkliniczna)

Postać podkliniczna jest najczęściej występującym rodzajem zapalenia wymienia – nawet do 40 razy częstszym niż postać kliniczna. Jednocześnie jest bardzo trudna do wykrycia, ponieważ zarówno wymię, jak i mleko nie wykazują widocznych zmian.

Zapalenie podkliniczne może utrzymywać się przez długi czas i zwykle nie jest rozpoznawane przez hodowcę ani osobę wykonującą dój. Może zostać wykryte jedynie poprzez badania mleka, które wykazują obecność patogenów lub podwyższoną liczbę komórek somatycznych.

Ta forma mastitis jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ:

• znacząco obniża wydajność mleczną,
• pogarsza jakość mleka,
• stanowi źródło zakażenia dla innych krów w stadzie.

Rozprzestrzenianie się postaci podklinicznej znajduje odzwierciedlenie w liczbie komórek somatycznych (LKS) w mleku zbiorczym. Przekroczenie poziomu 200 000 komórek/ml oznacza, że krowa lub dana ćwiartka jest zakażona drobnoustrojami wywołującymi mastitis. W krajach Unii Europejskiej przeciętna liczba komórek somatycznych w mleku utrzymuje się poniżej 300 000/ml.

Kliniczne mastitis

Kliniczne mastitis charakteryzuje się widocznymi zmianami w obrębie gruczołu mlekowego oraz mleka. Ćwiartki wymienia mogą być zaczerwienione, obrzęknięte lub stwardniałe.

Zmiany w mleku obejmują obecność strzępków, kłaczków, wydzieliny surowiczej, a nawet krwistej. Najczęściej kliniczne zapalenie wywoływane jest przez gronkowce, paciorkowce oraz bakterie z grupy Escherichia coli.

Postacie klinicznego mastitis

Nieswoiste zapalenie wymienia

Jest to postać aseptyczna, określana również jako bezbakteryjna. Cechuje się wzrostem liczby komórek somatycznych przy jednocześnie ujemnych wynikach posiewów mleka.

Nieswoiste mastitis może być skutkiem urazu mechanicznego, chemicznego podrażnienia lub nieprawidłowej pracy dojarki.

Zapalenie przewlekłe

Zapalenie przewlekłe może rozpoczynać się jako postać kliniczna lub podkliniczna z okresowymi zaostrzeniami. Charakterystyczne objawy to:

• tworzenie się rozległych blizn,
• zmiany wielkości i struktury ćwiartki,
• trwałe obniżenie wydajności mlecznej.

Podostre mastitis

Postać podostra charakteryzuje się łagodnymi objawami. W mleku mogą pojawić się drobne strzępki, kłaczki lub zmiany barwy i wodnistości.

Zakażona ćwiartka bywa lekko obrzęknięta, cieplejsza lub zaczerwieniona, natomiast krowa zwykle nie wykazuje objawów ogólnych choroby.

Zapalenie ostre

Zapalenie ostre cechuje się nagłym wystąpieniem wyraźnych objawów:

• silny obrzęk, zaczerwienienie i stwardnienie ćwiartki,
• bolesność przy dotyku,
• gwałtowny spadek produkcji mleka.

Mleko może mieć charakter ropny, surowiczy, wodnisty lub krwisty. Objawy ogólne obejmują gorączkę, brak apetytu, zaleganie, osłabienie, zaburzenia pracy żwacza, biegunkę, drgawki i depresję.

Nadostre mastitis

Postać nadostra występuje rzadko, ale ma bardzo gwałtowny i ciężki przebieg. Objawy przypominają zapalenie ostre, jednak są znacznie bardziej nasilone.

Dodatkowo mogą pojawić się:

• objawy wstrząsu,
• posocznica,
• zwłóknienie tkanki wymienia,
• utrata napięcia mięśniowego,
• ochłodzenie końcowych części ciała.

W takim przypadku konieczne jest natychmiastowe rozpoczęcie terapii. Niestety, nawet pomimo leczenia wiele krów nie reaguje na terapię i może paść. Zwierzęta, które przeżyją, wymagają długotrwałej rekonwalescencji.